حِلْم ( به كسر حاء و سكون لام ) به معنى آهستگى و خردمندى است و آن ، پُر مناسبِ اين مقام نمىنمايد و آنچه مناسب‌تر است ، حُلم ( به ضمّ حاء و سكون و ضمّ لام ) است به معنى خيالى فاسد كه در خواب ديده شود ، موافق آيت سورهء نور : « وَ إِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ » « 1 » و از آن ، مأخوذ است احتلام ؛ و اين‌جا استعاره شده براى تأويلاتى كه اهل اجتهادِ مخالفان براى آن آيات بيّنات محكمات به محض زبان مىكنند و ايشان مىدانند كه دروغ است و مشتمل است بر كفر به آيات اللَّه ، مثل اين كه آنها مخصَّص است به اصول دين و مثل اين كه مراد به ظن در امثال : « إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً » « 2 » اعتقاد مبتداست و مانند اينها از خيالات فاسده ، و اهل اجتهادِ مخالفان ، مدح و تحسين آنها مىكنند ؛ « وَ مَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ » « 3 » و شايد كه آيت سورهء فرقان : « وَ الَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَ عُمْياناً » « 4 » تعريض به ايشان باشد . پس بِتَذاكُرِ الْعِلْمِ وَ صِفَةِ الْحُلم اشارت است به آيت سورهء نحل : « وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ » « 5 » و بيان مىشود در « كِتَابُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ » در شرح حديث دوازدهمِ باب صد و شصت و سوم كه « بَابُ مُجَالَسَةِ أَهْلِ الْمَعَاصِي » است . التَّسَرْبُل ( به سين بىنقطه و راء بىنقطه و باء يك نقطه ، مصدر باب تَفَعْلُل ) : پيراهن پوشيدن . مراد ، اين است كه : به صورت خاشعان شده ، به اعتبار لباس و اتيان به نوافل و مانند آنها . مِنْ در دوم و سوم ، براى سببيّت است . مُشارٌ اليهِ هذا و مرجع ضمير مِنْه ، « المَقال » است .

--> ( 1 ) . نور ( 24 ) : 59 . ( 2 ) . يونس ( 10 ) : 36 ؛ نجم ( 53 ) : 28 . ( 3 ) . آل عمران ( 3 ) : 19 . ( 4 ) . فرقان ( 25 ) : 73 . ( 5 ) . نحل ( 16 ) : 116 .